Grunberg. Arnon

Onze oom is één van de zes genomineerde romans voor de Libris Literatuurprijs 2009. Zeker niet Arnon Grunbergs beste roman. Maar als de jury daadwerkelijk de meest geëngageerde roman wil bekronen kan het bijna niet om Onze oom heen. Zeker niet als de jury ook Kamermeisjes & soldaten heeft gelezen, de journalistieke bouwstenen waarop Onze oom gebouwd is.

Kamermeisjes & soldaten is een bundeling reportages, oorspronkelijk geschreven voor NRC Handelsblad tussen augustus 2006 en juli 2008. Arnon Grunberg “onder de mensen”. Als embedded journalist in Afghanistan en Irak, op bezoek in Guantánamo Bay, bij Hezbollah in Beiroet, bij Lori Berenson in de gevangenis in Peru, in de goudmijnen van Ghana en bij de pedopartij in Leiden. Stuk voor stuk reportages die op de een of andere wijze hun plek in Onze oom hebben weten te vinden.

Niet alle reportages behoren tot de bouwstenen. Bovengenoemde reportages zijn de soldaten uit de titel, andere reportages behoren tot de “kamermeisjes”: Grunberg als kamermeisje in een hotel in Beieren, als cateraar op de trein in Zwitserland, of al couchsurfend door Oost-Europa. In mijn ogen de minste reportages.

Het fascinerende is dat Grunberg zich niet opstelt als doorsnee journalist en daardoor reacties krijgt die je normaal gesproken niet in de media leest. Al met al is Kamermeisjes & soldaten een boeiende reeks reportages, en bovendien zodanig geschreven dat ze ook nu nog, soms bijna 3 jaar na dato, actueel zijn. En het doet je beseffen wat een gemiste kan Onze oom eigenlijk is.

(Arnon Grunberg - Kamermeisjes & soldaten)

De afgelopen week heb ik met onze oom doorgebracht. Samen met onze oom hing ik op de bank, onze oom lag bij mij op schoot, onze oom ging mee naar het zwembad, onze oom ging zelfs mee naar bed. En nu staat onze oom in de kast. Maar wat vind ik nu van onze oom?

Enerzijds wist onze oom mij prima te vermaken, anderzijds was ik wel een beetje klaar met onze oom. De eerste 400 bladzijden zijn erg sterk, de ervaringen die Arnon Grunberg opdeed als embedded journalist in Afghanistan en Irak werken duidelijk door in deze roman. Maar vanaf bladzijde 400 begint het verhaal te zwalken. Hoofdpersoon Majoor Anthony is dan dood en anderen eisen hun stem op. In de eerste plaats het meisje Lina, maar ook de vrouw van de majoor, de huishoudster en rebellenleider De Dirigent. En waar die eerste 400 bladzijden een paar maanden beslaan, overspannen die overige 200 bladzijden een jaar of 10. Het levert dan wel een aantal mooie zinnen op, maar het komt het verhaal niet ten goede.

(Arnon Grunberg - Onze oom)

Voor Arnon Grunberg zelf was het misschien ook wel lijden, dat gastschrijverschap aan de TU Delft. Want zegt hij niet zelf: Kortom, ik ben de verkeerde man op de verkeerde plaats, maar het is te laat om daaraan iets te veranderen, en ik weiger een schaamlap om te binden die moet verhullen dat ik hier niet had moeten staan.
Het resultaat van het gastschrijverschap is gebundeld in het boekje De techniek van het lijden. Twee lezingen van Arnon Grunberg, dagboeknotities van één van de studenten gemaakt tijdens de excursie naar Nürnberg, een beknopt overzicht van de resultaten van de masterclass, aangevuld met een dvd met filmpjes en foto’s.
Vooral aardig om nog eens de bevestiging te lezen dat lijden een hoofdthema in het werk van Grunberg is, en dat dat thema nog lang niet voldoende uitgewerkt is.

(Arnon Grunberg - De techniek van het lijden)

Grunberg is het beste medicijn voor de vakantieganger. Dus las ik na Het aapje dat geluk pakt Fantoompijn. Met daarin dat mooie, toepasselijke citaat. Zoals ik al zei, Grunberg is het beste medicijn voor de vakantieganger.

Fantoompijn is het verhaal van de schrijver Robert G. Mehlman en zijn relaties met zijn vrouw, bijgenaamd ‘Prinses Sprookje’, Rebecca, bijgenaamd ‘het holle vat’ en Evelyn. Op knappe wijze worden deze drie relaties door elkaar heen verteld, van ontstaan tot einde van ieder.

‘Eigenlijk is scheiden alleen maar een negatieve vorm van liefde. Je houdt één seconde van iemand, of denkt dat je van iemand houdt, en de rest van de tijd ben je bezig afscheid van diegene te nemen, ben je bezig je los te maken, en hoe langer het afscheid duurt, hoe groter de liefde was, neem ik aan. Leven is eigenlijk niets anders dan afscheid nemen van leven. Dat is de kern van leven, en liefde is afscheid nemen van liefde - het is allemaal één groot afscheidsfeest. Het was een mooi afscheidsfeest, maar ik moet nu naar huis, even uitslapen, de afwas doen van verleden week. Begrijp je?’

Al die vrouwen kosten bergen geld, de schulden stapelen zich op, totdat Mehlman een literair kookboek schrijft, De Pools-Joodse keuken in 69 recepten. Het boek wordt een wereldwijd succes, de schulden worden ingelost, hij neemt afscheid van Rebecca en uiteindelijk ook van Prinses Sprookje. Evelyn had al eerder afscheid genomen.
Tot slot neemt Rober G. Mehlman, met behulp van enkele carabinieri en een gestolen keukenmes, afscheid van het leven zelf.

Uiteindelijk hebben ze zes keer geschoten. Twee kogels verbrijzelden zijn been, één zijn rechterarm, de rest belande in zijn buik. Hij werd per helikopter overgebracht naar een ziekenhuis in Rome.

Tragikomisch zoals het leven zelf, Grunberg is het beste medicijn voor de vakantieganger.

(Arnon Grunberg - Fantoompijn)

Oorspronkelijk geschreven voor de Literaire Boekenmaand van de Bijenkorf, in maart 2004, maar nu alsnog ook in een reguliere uitgave verschenen. En gelukkig maar. Ik kom zelden bij de Bijenkorf, zo ook in maart 2004. En bij online veilingsites was ik het tot op heden ook niet tegen gekomen.

Het aapje dat geluk pakt is een korte maar krachtige Grunberg. Een verhaal zoals alleen hij dat schrijven kan. Jean Baptist Wanke is de tweede man op de ambassade in Lima, “maar de grens tussen overspel en overwerk is onduidelijk, vooral voor een diplomaat.” En zodoende raakt hij, zonder het zelf te weten, betrokken bij de voorbereidingen van Tupac Amaru voor de gijzeling van de Japanse Ambassade. Het boekje eindigt, net als De Joodse Messias, met een klapper. Een kleinere klap, maar zo onverwacht dat ik de laatste bladzijdes een paar maal opnieuw las.

Als bonus heeft de uitgever een column uit de bundel Grunberg rond de wereld toegevoegd, het eveneens in Lima afspelende De geur van geluk. Het maakt van Het aapje dat geluk pakt een boek dat zich bij uitstek leent als de ideale kennismaking voor een ieder die nog nooit eerder iets van Grunberg gelezen heeft.

(Arnon Grunberg - Het aapje dat geluk pakt)

Grunbergs vorige roman, De Asielzoeker, kon ik maar matig waarderen. Langdradig, vervelend en zo’n 150 bladzijden te dik cq te lang. De Joodse Messias is 150 bladzijden dikker dan De Asielzoeker en daarmee het risico lopend maar liefst 300 bladzijden te dik te zijn.
De Joodse Messias verveelt echter geen moment, sterker nog: het hadden best nog 300 bladzijden meer mogen zijn.

De Joodse Messias is het verhaal van Xavier Radek, kleinzoon van een ss’er, die het plan opgevat heeft het Joodse volk te troosten. Een bloedige besnijdenis, geweld, aanrandingen, verkrachtingen, zelfverminking, martelingen en uiteindelijk een totale kernoorlog. Het klinkt allemaal niet vrolijk. Maar de manier waarop Arnon Grunberg het brengt, met spitsvondige dialogen en sterke oneliners, maakt dat je voortdurend met een glimlach zit te lezen.

Ze maakte haar beha los. Na een paar weken borstvoeding had ze het niet meer uitgehouden en was ze overgegaan op de fles.
Ze wreef over haar borsten.
Marc voelde zich steeds ongemakkelijker. Hij wilde wel iets voor anderen doen, zeker voor de vrouw met wie hij samenleefde, maar het moest wel leuk blijven. Je kon niemand dwingen.
‘Gebruik je fantasie,’ zei ze, en ze deed een stap naar voren. Ze bracht haar gezicht vlak bij het zijne, klaar om hem weer te zoenen, klaar om hem in zijn lip te bijten. ‘Gebruik eindelijk eens je fantasie.’ Zo had het in het boek gestaan: ‘Gebruik niet alleen je eigen fantasie, laat hem ook de zijne gebruiken.’
Zonder dat hij erover had nagedacht, eigenlijk zonder dat hij er erg in had, sloeg Marc haar met alle kracht die hij in zich had op haar neus.
De moeder wankelde, deed een paar stappen achteruit. Ze bloedde.

Voor De Asielzoeker kreeg Arnon Grunberg de AKO literatuurprijs, en hoewel het natuurlijk onzin is om elk Grunberg boek maar van een prijs te voorzien (Om de 2 jaar een prijs, al 5 bekroonde boeken), ben ik van mening dat De Joodse Messias dan toch ook zeker een prijs behoort te krijgen. Het boek is reeds genomineerd voor de De Gouden Uil 2005 en staat op de longlist van de Libris Literatuur Prijs 2005.

(Arnon Grunberg - De Joodse Messias)